Кипаристердің жəне қылшалардың экологиясы мен биологиясы

Кипаристердің жəне қылшалардың экологиясы мен биологиясы. Жабық тұқымдылардың құрылысы, көбеюі, классификациясы Қарастырылатын сұрақтар:
1. Кипаристер мен қылшалардың экологиясы мен биологиясы
2. Гүлдің шығу тегі
3. Жабық тұқымды өсімдіктердің маңызы
4. Олардың классификациясы
Дəрістің мақсаты: Жабықтұқымдылар құрлық өсімдіктері эволюциясының ең жоғарғы белесі. Магнолиофиттерге жалпы сипаттама. Вегетативтік органдарының морфологиялық жəне анатомиялық өзгешеліктері. Көбеюі. Гүлдің шығу тегі. Стробилярлық теория. Теломдық морфология. Ашық тұқымдылар мен жабық тұқымдылардың айырмашылықтарын көрсететін белгілері. Жабық тұқымды өсімдіктердің маңызы. Олардың классификациясы.
ЖАБЫҚ ТҰҚҰМДЫЛАР, НЕМЕСЕ МАГНОЛИОФИТТЕР БӨЛІМІ — ANGIOSPERMATOPHYTA, MAGNOLIOPHYTA
Түрлерінің саны 250 мыңнан 300 мыңға дейін барады. Бұл жер бетіндегі қазіргі кезде қалыптасқан жағдайға ең жақсы бейімделген, барлық құрлықтардың өсімдіктер жабынында ерекше басым болып келетін өсімдіктер.
Құрылысы. Спорофиттерінің өмірлік формасы — ағаштар, лианалар, бұталар, шөптесін өсімдіктер (бір-, екі,- жəне көпжылдык).
Көбеюі. Спорофитге гүлдер пайда болады, ал оларда микро- жəне мегаспоралар жетіледі. Споралары спорангилерінің ішінде өсіп гаметофиттерге айналады. Аталық гаметофит — тозаң, екі клеткадан, ал аналық, гаметофит — ұрық қабы, сегіз клеткадан тұрады. Жыныстық процестің нəтижесінде тұқымбүрінен дəн, ал гүл түйінінен (жатыннан) жəне гүлдің басқада бөліктерінен жеміс пайда болады.
Гүлдің шығу тегі. Жабық тұқымды өсімдіктерде гүлдің пайда болуының үш түрлі теориясы белгілі. Олардың ішіндегі ең белгілілерінің бірі. Р.Веттштейннің псевдант (гректің Pseudos- жалған, anthos – гүл) теориясы. Бірақ бұл теорияны қазіргі кезде тек тарихи тұрғыдан ғана маңызы бар деп айтуға болады.
Стробилярлық теория. Стробилярлық (rpeк. strobilos — қарағайдың, немесе шыршаның бүршіктері — шишки ), немесе эванттық (грек, eu — жақсы, толық жəне anthos — гүл; басқаша айтқанда толық жетілген гүл деген мағана береді) теория, гүлдің пайда болуы жəне оның маңызы жөніндегі белгілі гипотезаның бірі. Н. Арбер жəне Д.Паркиннің бұл гапотезасының тууына 1907 жылы мезазойлық қосжынысты «гүлдері» — стробилдері бар aшық тұқымдылардың ерекше бір тобының (беннетиттердің) табылуы себеп болды.
Сырт кескінімен, тік бұтақталмаған діндерімен жəне қауырсынды жапырақтарымен беннетиттер пальмаға, оданда көбірек қазіргі кезде өсетін ашық тұқымдылар — саговниктерге ұқсас болған. Алайда саговниктердің стробилдері дара жынысты. Мөлшері əртүрлі болып келетін беннетиттердің стробилдерінің жақсы жетілген конус тəрізді өсі болады, оған əртүрлі жапыраққа ұқсас органдары орналасады. Төменнен жоғары қарай жабындық жапырақшалары «гүлсерігі», микроспорофилдері жəне «аналығы» (гинецей) орналасады. Микроспорофилдері көп жағдайда қауырсынды, кейбір папоротниктерің спорофилдеріне, мысалы, түйеқұсқанаты (страусоперо) өсімдігіне ұқсас болады. Микроспорангилері бірігіп, біршама күрделірек құрылым — микросинангий түзеді. «Аналығы» (гинецей) тек микроспорофилдері түсіп қалған (протерандрия) стробилдерінде ғана байқалады. Тұқымбүрі аяқщаның ұшында орналасады жəне интегументтері болады. Екі тұқымжарнағы бар ұрығы жақсы сақталған болады. Шамасы эндоспермі болмаған, ол ашық тұқымдыларда мүлдем кездеспейтін құбылыс. Тұқымбүрі жыныстық белгісі жоқ (стерильный), жоғарғы жағы жалпайған ерекше қабыршақтармен қоршалған болады.
Беннетиттердің кейбір ерекшеліктері — стробилдерінің қосжынысты болуы, жекелеген бөліктерінің орналасу ерекшелігі, өсінің формасы, олардың көп жемістілермен туыстық жақындығы болған деген жорамал айтуға (жасауға) мəжбүр етеді.
Стробилярлық теория бойынша жабық тұқымдылардың гүліне де, беннетиттердің стробилдеріне де бастама берген, бізге дейін жетпеген, мезазойдың алғашқы кездерінде өмір сүрген, архайлық қосжынысты стробилі бар ашық тұқымды өсімдіктер болған. Мұндай стробильді Н.Арбер жəне Д.Паркин проантостробил деп атаған. Ол өстен, жабындық жапырақшалардан, микроспорофилдерден жəне мегаспорофилдерден тұрған. Проантостробил жабық тұқымдылардың гүлінен, барлық бөліктерінің құрылысымен, əсіресе макро- жəне мегаспорофилдерімен біршама айырмашылығы болған. Микроспорофилдерінде микроспорангилерінің ерекше көп болуы жəне олардың жоғарғы ұшында жалпайған (кеңейген) участкесінің болуы көніл аударарлық. Проантстробилдің «аналығының» (гинецей) беннетиттердің жəне жабық тұқымдылардың, аналығынан айқын айырмашылығы болады. Оның жеміс жапырақшалары шет жағында бірнеше тұмымбүрлері бар ашық, тісті-тісті болып келеді.
Шамасы эволюцияның барысында микроспорофилдері редукцияға ұшыраған жəне микроспорангилерінің саны төртке дейін қысқарған. Ашық мегаспорофилдерінің шеттері түйісіп жəне тұтасып бірігіп ішінде тұқымбүрі бар жабық жеміс жапырақшаларына айналған. Жемісжапырақшалары (ашық тұқымдыларда — интегументімен) тозаңды ұстауға мүмкіндік алады, сөйтіп антостробил түзіледі, басқаша айтқанда гүл пайда болады, бірақта оның стробилден шыққаны (жетілгені) айқын байқалып тұрады.
Осы кездегі жабық тұқымдылардың ішінде Н.Арбер жəне Д.Паркиннің гипотездік моделінде берілгендей қарапайым белгілері бар, ал кейбір жағдайдарда тіптен оданда қарапайым болып келетін өсімдіктер кездеседі.
Теломдық морфология. Теломдық теория классикалық морфологияның негізгі түсініктеріне, гүлдің бөліктерін жапырақтың метаморфозы ретінде қарастырғанға қарсы келеді. Қарсылықтың күштілігі сонша, соңғы кездері тіптен жаңа морфология туралы жəне бұрынғының толық ескіргені айтылып жүр. Мұндай пікір бұрында сөз болып келген. Теломдық теорияны дəлелдеуге 1917-1920 ж.ж. жоғарғы сатыдағы өсімдіктердің ерекше қарапайым тобы риниофиттердің (псилофиттердің) ашылуы себеп болды. Шамасы риниофитттер папоротник тəрізділерге бастау берген, ал олардан ашық тұқымдылар мен жабық тұқымдылар пайда болған.

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *