Жасушалық цикл және жасуша бөлінуі, өлуі

Жасушалық цикл және жасуша бөлінуі, өлуі
Көбею — тірі организмдердің негізгі қасиеттерінің бірі. Жасушалар санының көбеюі алғашқы жасушаның бөлінуі арқылы жүреді.
Жасушалық бөлінудің екі типін ажыратады: митоз немесе кариокенез және амитоз. Митоздық (жасушалық) цикл интерфаза мен митозға бөлінеді. Интерфаза — екі митоз-дық бөлінудің арасындағы кезең. Интерфазада жасуша өсіп митозға дайындалады.
Интерфаза үш кезеңнен түрады: 1) постмитоздық (пресинтездік) кезең, 2) ДНҚ-ның синтезделу кезеңі, 3) постсинтездік немесе премитоздык кезең — бөлінуге қажетті белоктар — тубулиндер синтезделеді.
Постмитоздық кезең митоздық бөлінуден кейін жүреді. Осы кезеңде жасуша цитоплазмасының өсуі байқалады және ДНҚ-ның синтезіне әзірлік жүреді. Электрондық микроскопиялық мәліметі бойынша цинтриольдар екі еселенеді. Жасушаның бөлінуге дайындығындағы маңызды кезең синтездік кезең. Бүнда ДНҚ синтезделеді және хромосомалар екі еселенеді. Премитоздық кезеңде жасушада энергия жиналады және митоздық аппаратты түзуге қатысатын ерекше белоктар синтезделеді. Осыдан кейін жасушаның митоздық бөлінуі басталады. Митоз кезінде жасушада синтез процесі токтайды. Митозға жасуша толықтай қатысады. Өзгерістер ядрода және цитоплазмада да жүреді. Жасушаның бөліну процесі ядроның бөлінуі немесе кариокинез бен цитоплазманың бөлінуі немесе цитокинезден түрады. Екі құбылыс бір-бірімен тығыз байланысты.
Амитоз — ядро интерфаза күйінде болатын жасушаның бөлінуі, митозға қарағанда сирек кездеседі. Бүнда хромосо-малар ширатылмайды және бөліну үршығы түзілмейді. Амитоз екі жасушаның пайда болуымен аяқталуға тиісті, бірақ та көбінесе ядро белінеді де екі немесе кеп ядролы жасушалар пайда болады.
Мейоз эукариотты жасушаларды бөлу әдісі болып табылады, соның нәтижесінде екі еселенген хромосом жиынтығы бар бір аналық жасушадан 4 жасуша қалыптасады. Диплоидтық соматикалық ұяшық (2n4c) миозға енген жағдайда 4 гаплоидты жасуша (lnlc) пайда болады. Хопроидтық хромосом жиынтығы бар ұяшықтарды миоз арқылы бөлуге болмайды. Мейоздың «мейоз I» және «мейоз II» деген екі қосалқы бөлімнен тұратын тұрақты процесті береді. Кез келген бөлімде профаза, метафаза, анафаза және телофаза ерекшеленеді
Жасуша өлімі – бұл тіршілік әрекеті құбылысының жаңадан кері айналмайтын өсуге, көбеюге қабылетін жоғалтқан тоқтауы. Жасушаның қартаюы катабиозға («ката» -төмен, «био»- өмір) және жасушаның өліміне алып келеді. Жасушаларда өмір сүру ұзақтығы әр түрлі болады.
Апоптоз – бұл генетикалы бағдарланған, энергияны қолданумен өтетін, жасуша өлімінің белсенді процесі. Бұл жасушалы өлімнің ерекше түрі. Апоптоз дефекті жасушаларды жоюға бағытталған.
Некроз (гр. nekros — өлі, шірік, өлі еттену) — тірі организмдегі жасуша мен тіндердің өлуі.Қан және жұқпалы ауруларға шалдығу, жарақаттану, күю т. б. себептерден ауыз шырышты қабығы, қызыл иек шеті, ерін мен ұрт үстері некрозға ұшырайды. Шіру процестері ұлпа қабынғанда, тіс эмалі зақымданғанда білінеді. Некроз – бұл жасушаның зақымдалуы кезінде, оның тіршілік ету жағдайының өзгеруі кезіндегі (қан ағымы бұзылысы) дамитын процесс. Осындай жағдайлар кезінде апоптоз механизмі жұмыс істемейді. Некроз өте жылдам өтеді, мембрана бұзылады, оның өткізгіштігі бұзылады, жасуша ісінеді, лизосома зақымдалған кезде жасушаның автолизі басталады (өзін-өзі сіңіру).

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *