Сөз формалары және олардың жасалу тәсілдері мен түрлері

 

1. Сөз формалары және олардың түрлері.
2.Сөздің негізгі түрлері. Құрамына қарай жалаң және күрделі сөздер.
3. Жалаң сөздер: негізгі және туынды түбір туралы. Қазақ тіліндегі негіз бен түбір ұғымдары. Негізгі түбір және түбір морфема ұғымдары.

Сөз формасы деп оның (сөздің) морфологиялық құрамындағы бөлшектерінің, синтаксистік байланыс-жалғас тәсілдерінің өзара бір-бірінен ерекшеленіп бөлінерліктей және соған орай қосымша мағыналарды білдірерліктей әр алуан түрлерін айтамыз. Сөздерді түр-тұрпатына, тұлғаларына қарай айқындау кеңестік дәуірдегі қазақ тіл білімінде алғашқы күндерден бастап-ақ оқыту ісіне арналған грамматикалар мен оқулықтар жүйесінде дараланып көрсетіле бастаған. Ал оның ғылыми талдау жасалып, тілдік зерттеу негізінде теориялық анықтамаға ие болуы 30- жылдардан бастап айқындалған деп айтуға болады. Сөз тұлғасы (немесе сөздің түрлері) жайында еңбектер сан жағынан көп емес. Бұл мәселе жөніндегі арнайы пікірлерді біз Қ. Жұбанов, А. Ысқақов, Ә. Қайдаровтың еңбектерінен кездестіреміз. Қазақ тілінде сөз формалары морфологиялық, синтаксистік тәсіл арқылы да жасалады. Сөздер формалық нұсқаларына қарай жалаң және күрделі сөздер болып екіге бөлінеді.
Жалаң сөз деп құрамында бір ғана негізгі түбір бар сөздерді айтамыз да, күрделі сөз деп құрамында ең кемінде екі не одан да көп негізгі түбір бар сөзді айтамыз Жалаң сөз дегеніміз — құрамында түбір сөздер мен түбірге жұрнақ жалғану арқылы жасалған туынды түбір сөздер. Мысалы: бас, бастық, басшы, басқар, басқарма деген сөздердің бәрі бірдей түбір сөздер емес, — түбірлес сөздер.Олардың ішінен тек бас деген сөз ғана түбір сөз болады. Жалаң сөздер іштей түбір сөз және туынды сөз болып бөлінсе, күрделі сөз ішінара біріккен сөз, кіріккен сөз, қос сөз, қысқарған сөз болып бөлінеді. Сөздің өз алдына тұрып мағына бере алатын, әрі қарай бөлшектеуге келмейтін түпкі мағыналы бөлшегі, түбір немесе негізгі түбір, немесе түбір сөз деп аталады.М/ы: бас, бастық, басшы, басқар, юасқарма дегендердің бәрі бірдей түбір сөздер емес, түбірлес сөздер.
Туынды сөздер деп, жұрнақтар арқылы негізгі түбірлерден өрбіген сөздерді айтамыз. Туынды түбірге сөзжасамның синтетикалық тәсілі арқылы жасалған туынды сөздер ғана жатады.
Бақылау сұрақтары:
1. Сөз формасы дегеніміз не?
2. Қазақ тілінде сөз формалары қандай тәсіл арқылы жасалады?
3. Сөздер формалық нұсқаларына қарай қалай бөлінеді?
4. Жалаң сөз, күрделі сөз дегеніміз не?
Ұсынылатын әдебиеттер:
1. Ысқақов А. Қазіргі қазақ тілі. Алматы: Ана тілі, 1991.
2. Оралбай Н. Қазіргі қазақ тілінің морфологиясы. А., 2007.
3. Қазақ тілінің грамматикасы. Алматы,1967
4. Қазақ грамматикасы Астана, 2002
5. Маманов Ы.Қазіргі қазақ тілі Алматы,1966

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *