Зат есімнің лексика-грамматикалық сипаты. синтаксистік қызметі, мағыналық топтары. Көмекші есімдер

Зат есімнің лексика-грамматикалық сипаты. синтаксистік қызметі, мағыналық топтары. Көмекші есімдер.

1. Зат есімнің грамматикалық ерекшеліктері.
2. Зат есімнің морфологиялық сипаты. Зат есімдердің құрылымы туралы.
3. Зат есімнің синтаксистік қызметі.

Зат есім — сөйлемде заттық ұғымға қатысты ойды білдіру үшін қолданылатын сөздер. Зат есім сөздер құрамы жағынан әр түрлі, олар:
1. Негізгі түбір зат есімдер. Мысалы, аға, ана, әке, ана, су, ағаш, тоғай т.б. Негізгі түбір сөздер грамматикада негізгі морфема деп те аталады, өйткені негізгі түбір зат есімдердің құрамын бөлшектеуге болмайды, ол бІр морфемадан тұрып, лексикалық мағынаны білдіреді. Олар сөйлемге біртұтас лексема, сөз ретінде кіреді.
2. Сөйлемде туынды түбір зат есім сездер қолданылады. Олардың құрамы негізгі түбір мен сөзжасамдық жұрнақтан құралады (дәрігер), кейде туынды түбір сездің құрамында бірнеше сөзжасамдық жұрнақта болады (ег-ін-ші—лік), бұл туынды түбір сөздің туыңды түбір уэждеме сөзден жасалуына байланысты.
Зат есім – сөзжасамы өте күрделі сөз табы. Зат есімнің сөжасамдық жұрнақтарға өте бай, олардың мағынасы мен құрамында да үлкен ерекшеліктер бар. Зат есімнің синтетикалық тәсіл арқылы жасалуында сөзжасамдық жұрнақтар арқылы жасалуы жатады. Зат есімнің сөзжасамдық жұрнақтары деп алуан түрлі сөздерден туынды түбір зат зат атауын жасайтын жұрнақтар аталады. Мыс: тыңшы, қызметкер,арбакеш, сыпырғыш т.б.
Туынды туынды зат есімдердің жасалуына зат есім, сын есім, сан есім, етістік сөздер негіз болады. Осы сөз таптарының сөздерінің негіз болуы арқылы жасалған туынды түбір зат есім сөздер туынды түбір сөздер болып саналады.
Туынды зат есім сөздерге тіліміз өте бай. Зат есімнің сөзжасамында барлық тәсілдердің белсенді кызмет атқаруы туынды зат есім сөздердің молдығына әсері бары сөзсіз. Сондықтан туынды зат есімдердің ішінде туынды сөздердің барлық түрлері бар. Синтетикалық тәсіл арқылы жасалған туынды түбірлер, аналитикалық тәсіл арқылы жасалған күрделі сөздердің барлық түрі, лексика-семантикалық тәсіл арқылы жасалған туындылар тілде баршылық.
Туынды зат есім сөздердің түрлі тәсілдер арқылы жасалуына байланысты туынды зат есім сөздердің құрамы да алуан түрлі. Туынды зат есімдердің жасалуында негіз сөз кызметін зат есім сөздермен бірге басқа сөз таптары да атқара береді.
Туынды түбір зат есімдердің жасалуына зат есім, сын есім, сан есім, етістік сөздер негіз болады. Осы сөз таптарының сөздерінің негіз болуы арқылы жасалған туынды түбір зат есім сөздер туынды түбір сөздер болып саналады.Туынды түбір зат есім сөздерді жасайтын тілде 110 шамалы жұрнақ бар. Олар құрамы, мағынасы, қызметі жағынан алуан түрлі.
Жалаң жұрнақтар деп құрамы бөлшектеуге келмейтін жұрнақтар аталады. Мысалы, -шы, -ші, -кер, -гер, тыр, -тір, -ыр, -ес, -ық, -ша, -сын сияқты т.б. жұрнақтар бір морфемадан тұрады, сондықтан олардың құрамы бөлшектенбейді. Құранды жұрнақтар деп құрамы ең кемі екі морфемадан тұратын жұрнақтар аталады. Мысалы, -шылық, -шілік, -қыншақ, -ынды, -палық, -малық, -мшы, -нда жұрнақтарының құрамы екі морфемадан тұрады, яғни олар бұрын екі жүрнақ болған.
Бақылау сұрақтары:
1. Зат есім сөзжасамында сөзжасамдық тәсілдердің бәрі
белсенді қызмет атқара ма?.
2. Зат есімнің сөзжасамдық бірліктері қандай?
3. Зат есім неге үнемі туынды сездермен толығып отырады?
4. Зат есімдегі туынды зат атаулары неге түрлі-түрлі?
Ұсынылатын әдебиеттер:
1. Аханов К. Күрделі сөз және оған тән белгілер. Алматы, 1972ж.
2. Қазіргі қазақ тілінің сөзжасам жүйесі. Алматы, 1989ж.
3. Қалиев Ғ. Қазақ тілінің сөзжасам мәселелері. Алматы, 20002ж.
4. Салқынбай А. Қазақ тілінің сөзжасамы. Алмаы, 2003ж.
5. Сарбалаев Ж. Сөзжасам мәселелері. Алматы, 2002ж.

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *