Зат есімдердің сөзжасамы

Зат есімдердің сөзжасамы.

1. Күрделі зат атауының жасалуы.
2. Есімдерден зат атауын жасайтын жұрнақтар
3. Етістіктен зат атауын жасайтын жұрнақтар.

Зат есімнің сөзжасамдық жұрнактарының ішінде мұндай көп мағыналы жұрнақтар бірсыпыра -ым, ім, -дақ, -тақ, -шық, -шік, -мыс, -міс, -ма, -ме, -ба, -бе т.б. -Ым, -ім жұрнағы математикалық терминді білдіреді: бөлім, алым, заттық ұғымды білдіреді: білім, өлім, өсім, өнім, тыйым, мөлшер мәнді білдіреді: шақырым, тұтам, тамаққа қатысты ұғымды білдіреді: жем, тілдік термин жасайды: сөйлем, мекен мәнді білдіреді: жайылым, бөлім.-дақ, -пақ, -тақ. Бұл жұрнақ тамақ атауын жасайды қуырдақ, нактылы зат атауын жасайды суыртпақ, қидақ.
-шык, -шік нақтылы зат атауын білдіреді: ойыншық, қапшық, кішірейту мәнін білдіреді: көлшік, үйшік, өсімдік атауын білдіреді: жуашық. -мыс, -міс нақтылы зат атауларын жасайды: тарамыс, тұсамыс, дерексіз ұғымды зат атауларын жасайды: болмыс, тұрмыс, қылмыс, өсімдік атын жасайды: жеміс.
Өнімді жұрнақтар деп тілге талай туынды зат атауын берген, қазір де сөзжасамдық қызметін жоғалтпаған жұрнақгар аталады. Зат есімнің сөзжасамдық жұрнақтарының басым көпшілігі өнімді жұрнактарға жатады. Олардан мыналарды атауға болады :
Өнімсіз жүрнақтар да бірсыпыра, олардың біразы ғана келтірілсек.
-гек діңгек, -деу белдеу, -шын құлакшын, -кір түпкір,-арт мұзарт, -қат жарақат -пек пішпек, -лғы жоралғы, -еке бәсеке, -қа кырка -анак шұқанақ, -қалаң шатқалаң, -ақай итақай, -пан балапан, -қай алаңқай.
Туынды зат атауларын жасауға жұрнақпен қатар негіз сөз де қатысады. Туынды зат атауларына түрлі сөз табының сөздері негіз болады, олар зат есім, сын есім, сан есім, еліктеуіш сөздер, етістік Олардың жұрнақтарында да айырма бар. Ол айырма есім сөздер мен етістік арасындағы жұрнақтарда анық байқалады. Сондықтан оларды бөліп қарастырған дұрыс. Олар: 1) есім сөздерден зат атауын жасайтын жұрнақтар, 2) етістіктен зат атауын жасайтын жұрнақтар.
Есімдерден зат атауын жасайтын жұрнақтар 1. Лексикалық мағынаны өзгертетін жүрнақтар
Лексикалық мағынаны өзгертетін зат есімнің сөзжасамдық жұрнақтарының мағынасы түрлі-түрлі, оларды түгел көрсету мүмкін емес.Біз солардың ішіінен 13 мағыналық түрін берсек.
1 Мамандық мәнді жұрнақтар
Кәсіп, мамандық мәнді сөз жасау тілде қай заманнан бері бар. Казір тілде мамандық мәнді мынандай жұрнақтар бар: -шы/-ші, -кер/-гер, -паз, -пан, -юш, -лык/-лік. Бұл жұрнақтар мамандық атауын жасап, белгілі бір кәсіппен шұғылданатын адамды білдіреді.
Мысалы, Әнші,дәрігер, аспаз арбакеш. Бұл жұрнактардың бәрі қазір тілде бірдей қызмет атқармайды. Бұлардың ішінде -шы/-ші, -кер/-гер жұрнақтары өнімді қызмет атқарады. Кейінгі кезде -кер/-гер жұрнағының қызметі бетсенділікке көшті. Мысалы, жүлдегер, сәулеткер т. б.
2 . Орын-жай мәнді жұрнақтар. Тілде ел түрағын, орын-жайды білдіретін жұрнақтар бар. Олар -стан, -кент, -кент жұрнағы да мекен атауларын жасайды. Мысалы, Жаркент, Манкент, Шымкент.
-хана мекеме, орын-жай мағынасын білдіреді. Бұрын өнімсіз саналатын бүл жұрнақтың қазір өнімділігі артып келеді.
3.Лауазым атаулары мәнді жұрнақтар.
Билік, лауазым мәнін тудыратын жұрнақтар -дык/-тық,
-лық/-лік патшалық, хандық, сұлтандык, болыстык, әкімдік, төрелік, ұлықтык, билік, бектік. Бұл лауазым атаулары қазір ескірген. Бірақ бұл жұрнақ арқылы жасалған лауазым атаулары қазір де бар. Мысалы, бастық, министрлік, офицерлік, адвокаттық, капитандық т. б
4 Кісі аттарын жасайтын жұрнақтар.
Кісі аттарында жиі кездесетін біраз жұрнақтар бар. Олар -зада, -қан, -жан, -бай, -бек.-зада, -зат Мысалы, Гүлзада, Бекзада, Асылзада т б.
5. Салт-дәстүрге қатысты атаулар жасайтын жұрнақтар
-лык/-лік, -дык/-дік, -тық/-тік құдалық, базарлық, калыңдық т.б.
-ын үрын бару .
6 Туыстық атаулар жасайтын жұрнақтар
-лык/-лік, -дық –дік, -тык/-тік ағалық, жиеңдік, туыстық, токалдық туыстас, қаңдас .
7 .Тағам атауларын жасайтын жұрнатар:
-дык, түздык, уыздык
-не сірне
8. Дене мүшелері атауларын жасайтын жұрнақтар:
-тық, шоқтык, колтық, шашылық, кекілдік.
9. Мезгіл атауларын жасайтын жұрнақ:
— лық апталық, күздік, айлық, жетілік, жылдык, қыстық т. б
10. Дерексіз мәцщ зат атауларын жасайтын жүрнак.
-лық-лік, -дык/-дік, -тык/-тік ғұламалық, әзәзілдік, зұлматтық.
-ым/-ім, -м қайрым, мейрім қарым
-шілік/-шылық кәріпшілік, мүмкіншілік, бейбітшшк, шүкіршілік, адамшылык, әурешілік.

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *